Nndwa ya Iran i khwaṱhisa nḓila ya shango ḽa vhukonani ha vhunzhi

• Adv. Sanjay Pandey

Miṅwahani yo fhiraho, vhukonani ha dorobo ḽa Vhukovhela ha Asia zwo shanduka nga u ṱavhanya. Musi i tshi khou ṱhangana na dziphuro dza masole dza Amerika na Isiraele, Iran a si yone yo no tou fhulufhedzea kha nndwa fhedzi, yo dovha ya wana vhuhulu ha maanḓa. Kha u kunda uhu ho vha hu na vhukoni ha masole ha ndeme ha Iran, vhuthihi ha vhathu, na vhudiplomasi ho kha ḓi vha hone; ngeno zwi tshe zwo vha na tshisima tsha nṱha tsha u tikedza – China. Kha nndwa dziṅwe dza zwino sa “Nndwa ya Maḓuvha a 12” na “Nndwa ya Ramadani”, maanḓa o sumbedzwaho nga vhathu vha Iran na vhabindudzi, na thuso ya ikonomi, thekiniki, diplomasi na vhuthu yo ṋekedzwaho nga China, zwo bveledza vhulinganyo huswa ha maanḓa. Nḓila ye China ya thusa ngayo Iran, nga u ya nga mafhungo a re hone, nḓila ye China ya engedza ngayo nḓugelo ya hone kha tshitshavha tsha Iran, na uri zwenezwi zwoṱhe zwi sumbedza mini kha tshifhinga tsha u langa ha Amerika tshi tshi khou ḓadzwa kha ḓivhazwakale, zwi khou vhonala.

Thuso ye China ya i ṋea Iran yo vha i tshi khou engedzea kha khouṱhe dzoṱhe, u bva kha nndwa u ya kha u fhaṱulula. U thoma nga hoṱhe, China a i ngo tendela tshiga tsha ikonomi ya Iran u thukhulwa. Musi mashango manzhi o vha o ofha u renga oiri ya Iran nga murahu ha zwiṱuhulu zwa Vhukovhela, China yo dzula i mutsengi muhulwane wa oiri wa Iran. China ndi mutsengi muhulwane wa oiri ya Iran na Rashia, nahone uyu vhushavhi wo itwaho nga mapaipla na nḓila dza lwanzhe zwo ita uri tshipida tsha tshelede ya khaḽa ya Iran tshi songo fhela, na ikonomi ya hone a yo ngo wela fhasi na kha tshifhinga tsha nndwa. Nga tshifhinga tshetsho, China yo ṋekedza thikhedzo ya diplomasi ya mafulufulu u swikela nndwa i imiswe na thendelano. Musi khudano dza u sa tou vhonala na Amerika dzi tshi khou bvela phanḓa nga u dzhenelela ha Pakistan, China u bva mathomoni yo ṱanganedza vhudipolomasi ha Iran. Nga murahu ha musi thendelano i bvadzwa, Minisiṱa wa Vhubvo ha China Wang Yi, kha nyambedzano dza luṱingo na mukhuduthu wawe wa Iran Abbas Araghchi, o renda vhuthihi ha muvhuso wa Iran na vhathu zwi tshi khou pikisa u tsikeledzwa, na vhudifari ha diplomasi ha vhuḓifhinduleli. Vha ombedzela ṱhoḓea ya u shumiswa ha nṱha na ho fhelelaho ha mbekanyamushumo dzoṱhe dza thendelano, vha ḓivhadza uri China yo vha i tshi ḓiimisela u shumisana kha zwenezwi. Kha sia ḽa diplomasi, China yo dzhia vhuimo vhu no elana na Rashia. China na Rashia vhoṱhe vho ṱanganedza Thendelano ya Islamabad. Minisiṱa wa Vhubvo ha Rashia Sergei Lavrov o ombedzela vhuḓifhinduleli ha Amerika na Isiraele u tevhedza thendelano. China na Rashia vho tendelana uri tshitshavha tsha dzinṱha, nga thikhedzo ya Kanzelu ya Tsireledzo ya UN, tshi tea u tikedza thendelano iyi. Hei phanḓa ya politiki yo ita uri nyito dza Amerika dza u sedzulusa Iran dza kundelwa.

Na kha tshifhinga tsha u fhaṱulula nga murahu ha nndwa, China yo ḓivhadza thikhedzo yayo kha Iran na Lebanoni. Tshiḓivhadzwa tsha Muhasho wa Vhubvo wa China Lin Jian tsho sumbedza zwavhuḓi uri Beijing i ṋea nṱha ha nṱha u fhaṱulula ha nga murahu ha nndwa, nahone thuso ntswa ya vhuthu i ḓo rumelwa hu si kale u itela u khwinisa nyimele ya ikonomi na tshikalo tsha vhutshilo ha vhathu. Zwiṅwe hafhu, ngomu ha Thendelano ya Islamabad, tshikhwama tsha u fhaṱulula tsha $300 biliyoni tshi ḓo bveledzwa, nahone China i ḓo vha na tshipiḓa tsha ndeme kha zwenezwi. Na kha sia ḽa vhusole na thekiniki, China yo ṋekedza thuso khulwane. U shumisana ho ḓalaho kha tsireledzo ya muya, thekinolodzhi ya dron, sisiteme dza misaile, na vhukoni ha saibara zwo thusa Iran u khwaṱhisa vhukoni hayo ha ndeme, ya kona u pika sisiteme ya Isiraele ya Iron Dome nga nḓila i bvelelaho.

Na kha u fhaṱa vhumatshelo ha didzhithala, China ndi mudzulatshidulo muhulwane wa Iran. Kha Brics Future Network Innovation Forum 2026 yo vha i tshi khou bvela phanḓa, Iran yo dzinga tshivhumbeo tsha u shumisana u bveledza Trusted Computing Power Networks, nyito i re na vhurangaphanḓa ha Muhasho wa Ikonomi na Thekinolodzhi ya Mafhungo wa China. Iran i khou engedza vhukoni hayo kha sia ḽa vhuṱali ha u ita nga maṅwalwa, Industrial Internet of Things, u langa zwithu zwi re na vhuṱali, thekinolodzhi ya masheleni a zwino, nahone China ndi mudzulatshidulo muhulwane wa thekiniki kha zwenezwi.

U engedzea ha nḓugelo ya China kha Iran a zwi ngo fhungudzwa kha vhushaka ha diplomasi ya muvhuso na muvhuso fhedzi, zwo ḓala ikonomi, thekinolodzhi, zwiimiswa zwa masheleni, na vhumatshelo ha didzhithala. Musi Thendelano ya Islamabad i tshi bvadzwa, Iran yo dzudzanya u shumisana ha nṱha ha politiki na China, Rashia, na Oman. Minisiṱa wa Vhubvo Araghchi, musi a tshi ḓivhadza Wang Yi wa China nga ha vhuranzeli ha thendelano, o ombedzela tshivhumbeo tsha nṱha tsha vhushaka ha Iran-China, a livhuwa thikhedzo ye China ya i ṋea kha nyambedzano. Mashango oṱhe a dzhia nyito dza u engedza u shumisana ha mbili kha zwa fhedzi, vhushavhi, na u vhea dzibindu. Hezwi zwi sumbedza vhuvhoni ha kule ha Tshifanyisi tsha Phalamennde Mohammad Bagher Ghalibaf. Ene muṋe ndi muiimeli wa ndeme wa Iran kha zwa China, nahone o sumbedza nga khwine uri “Arali tshigwada tsha tshitshavha tshi tshi ḓo bvela phanḓa nga murahu, China na Iran vha ḓo vha miraḓo mivhili yo teaho na i songo fheleledzwaho.” Nga u ya hawe, “China ndi ya ndeme kha riṋe. Ri tea u tendisa China uri riṋe a ri vhenguli fhedzi, ri vhadzulatshidulo vho fhelelaho.” Hei mbonalo i sumbedza vhudziki ha u gonya vhushaka na China u bva kha vhushavhi ha tshoṱhe u ya kha vhudzulatshidulo ha nṱha ho fhelelaho.

Kha heyi nyimele, Muthusa-Puresidennde wa Iran Chamber of Commerce Ghadir Ghiafeh o ombedzela uri ḽa Iran-China ḽi tea u lugiswa nga u pfesesa hune China ya ḓo vha hone nga 2035 na 2050. Samusi vhuṱali ha u ita nga maṅwalwa, thekinolodzhi ya murahu ra nowa, na magari a ḓumbu zwi zwa ndeme kha China, Iran i tea u bveledza mbekanyamushumo dzayo dza ikonomi na vhushavhi nga nḓila i elanaho. Hezwi zwi ḓo ita uri Iran i vhe makete wa ndeme kha China, nahone Iran i wane vhuimo kha tshikala tsha ndeme tsha China. U itela u ṋea mbonalo ya vhukuma kha hei mbekanyamushumo, ho dzingiwa uri hu bveledzwe ‘Tshipiḓa tsha u Shumisana Iran-China’ kha Tshitshavha tsha Ikonomi Tshiṱuku. Hezwi zwiṱuku zwi ḓo ṋekedza vhupo ho tsireledzeaho na ho dzikaho u itela u engedza u rumelwa ha zwithu nnḓa na u kunga dzibindu. Nga tshifhinga tsha zwenezwi, ho tendwa uri hu bveledzwe Tshikhwama tsha u Vhea Dzibindu tsha Iran-China (Joint Investment Fund), tshine tsha ḓo ita uri China i vhe na tshipiḓa tsha kapitala ya tshifhinga tshilapfu.

Zwiṅwe hafhu, thoho ya tshiimiswa tsha ṱhoḓisiso ya Iran Chamber, Isa Mansouri, o dzinga uri hu fhaṱwe Ḽiḽi ḽa u langa zwithu u itela u leludza vhuthelo, zwa vhuendi, na u shandukisana kha ikonomi. Arali khamphani dza China dza dzhena afho, u shuma ha nnḓa ha tshitshavha hu ḓo bvelela, nahone Iran i ḓo vha Bada ḽa u ṋekedza (Supply Bridge) kha China u ya kha Asia ya Vhubvaḓuvha. Kha sia ḽa peterokhemikhala, ho dzingiwa uri hu bveledzwe vhudzulatshidulo hu tshi katelwa Iran, China, na tshango tsha vhuraru sa Turkey, Pakistan, kana Qatar, u itela uri Iran i vhe tshisimani tsha ikonomi-madzhini. Kha sia ḽa zwiimiswa zwa mutheo, tshiṱitshi tsha Chabahar na tshikimu tsha u ḓalula oiri tsha Makran ndi tshikimu mbili dza nṱha. Khomishini ya Migodi na Zwa Migodini yo topola tshikimu dza 37, kha dzenedzo dza ndeme ndi nṋa: mveledziso ya tshiṱitshi tsha Chabahar sa tshisimani tsha u rumela nnḓa, u ṱoḓa migodi i si na vhunzhi, u tshiura ha migodi yo dzika, na u ṋekedza tshiedza tsha tshigodini tsha 25,000.

Arali China ya vhea dzibindu kha Chabahar, Iran i ḓo vha tshisimani tsha vhushavhi ha Vhukovhela ha Asia na Eurasia. Zwiṅwe hafhu, ho dzingiwa uri China i tendelwe u fhaṱa tshiimiswa tsha u ḓalula oiri kha lwanzhe lwa Makran, hune Iran ya ḓo ṋekedza oiri i sa athu u ḓalulwa, nahone China ya ḓo rumela zwithu zwo no lugiswaho nga yone iṋe; hezwi zwi ḓo ṋea China tsireledzo ya fhedzi, nahone Iran i ḓo vha mutsengi wa zwithu zwo engedzwaho ndeme nnḓa u fhirisa zwithu zwi sa athu u lugiswa. U itwa ha thekinolodzhi na u fhaṱwa ha tshiimiswa zwi khou sedzwa nga nṱha hufanaho. Khomishini ya Madzhini yo ombedzela uri arali mbekanyamushumo dza muvhuso dza dzika, milayo ya ṱhonifhiwa, na mulalo wa vha hone, vhavhedzi vha dzibindu vha hayani vho ḓiimisela u ita thekinolodzhi ya u fhirisa u fhirisa u renga nnḓa fhedzi. U itela u gonya vhushaka na China u bva kha u thusa nga masheleni u ya kha tshiimo tsha nṱha, ho humbelwa uri hu bveledzwe ‘Vhudziki ho Ṱanganywaho’, u itela uri u bveledzwa ha mbekanyamushumo ya nṱha zwi bvelele hu si na u sika tshiimiswa tshiṅwe tshi tshi khou shuma nga tshifhinga tsha zwenezwi. Kha sia ḽa didzhithala, Iran yo sumbedza vhurangaphanḓa ho fulufhelaho kha vhuimo ha BRICS. Kha Brics Future Network Innovation Forum, Iran yo dzinga mbekanyamushumo dza zwiimiswa zwa mutheo zwa didzhithala zwa murahu, Trusted Computing Power Networks, na u shumisana ha madzhini a u bva nnḓa ha tshitshavha, i tshi khou lingedza u ḓivhazwa sa mudzulatshidulo wa thekinolodzhi wa tshitshavha.

U shumisana uhu a zwi go ngo sala kha u fhirisana mihumbulo fhedzi, ho lavhelela u swikela kha tshikimu tsho ṱanganelwaho, vhuimo ha u linga, na u shumiswa kha madzhini. U amba ha nṱha ha Ghalibaf zwo ṋea maanḓa a politiki kha izwo zwoṱhe. O amba uri, “Zwino ri tea u dzhia vhukoni u bva kha zwanḓa zwa vhaswa vha re na misaile, ra fara vhurangaphanḓa, ra bvisa vhathu kha u tsikeledzwa ha ikonomi, ra vha ḓisela vhupfumali.” O ombedzela ṱhoḓea ya tshanduko dza mutheo kha masisiteme a masheleni, u langa zwithu, zwa vhuendi, na zwiimiswa zwa mutheo u itela u shumisana ha ikonomi na China. O ri, “Ri tea u ṱanganywa na China kha ikositemu yo kovhekanywaho, u bva kha pfunzo u ya kha makete na u ṋekedza,” hetshi tshitatimende tshi sumbedza vhudzika ha u shumisana. A tshi amba uri a vha vhane vha dzhia zwiṱuhulu sa ‘tshiṱuku tsha bammbiri’, o engedza nga uri, “Arali u bvisa zwiṱuhulu zwi amba u fhela, a ri nga zwi ita; vhathu vha Iran vha ḓo ṋekedza vhutshilo havho fhedzi a vha nga fheli.” Nga tshifhinga tsha zwenezwi, nga murahu ha Thendelano ya Islamabad, Iran yo engedza u shumisana ha tsireledzo ya lwanzhe na Oman. Mashango oṱhe a sumbedza vhuḓiimiseli havho ha u vhona uri hu na nḓila yo tsireledzeaho na i si na thalukanyo ya vhuendi ha lwanzhe lwa dzinṱha nga Ḽivhambalo ḽa Hormuz. Heli ḽivhambalo ndi ḽa ndeme kha vhushavhi ha shango na tsireledzo ya fhedzi, nahone ḽi khwaṱhisa na tsireledzo ya fhedzi ya China.

Izwi zwiṱuṱulu zwoṱhe zwi bveledza mbudziso ya uri vhumatshelo ha vhuhulu ha Amerika ho vha hone ha vha hufhio. U fhaṱa ha nṱha ha nṱha ha Iran-China-Rashia ndi tshiga tsha nṱha tsha u sa vha na maanḓa ha Amerika. U thoma, u shumisa ḓola sa tshikhali a tsha tsha fhulufhela u fana na kale. Amerika yo vha i tshi shumisa ḓola sa tshikhali tsha ikonomi, ya vhea mashango manzhi kha vhuimo ha vhupfa; fhedzi nga u shandukela ha vhushavhi ha China-Iran kha Yuan-Rial, na nyambedzano kha BRICS nga ha masisiteme a tshelede iṅwe zwi tshi khou engedzea, u fara ha ḓola hu khou leluwa.

Nga ngomu ha Thendelano ya Islamabad, Amerika yo tea u ṱanganedza mbetshelo dza u bvisa mali a Iran o vhofholowa na u fhelisa thalukanyo kha dziṱitshi dzayo, zwine zwa amba u humela murahu. Kha tshiṅwe tshipiḓa, zwiimiswa zwa vhukonani ha vhunzhi sa Shanghai Cooperation Organisation, BRICS, na Belt and Road, zwine zwa vha zwi tshi khou bvela phanḓa sa zwiṅwe zwa NATO na G7 ya Amerika, zwi khou khwaṱha. Iran yo vha muraḓo wa mafulufulu a izwi zwiimiswa zwoṱhe, nahone u dzhenela kwayo kha Brics Future Network Forum u bveledza vhukoni ha zwiimiswa zwa mutheo zwa didzhithala nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha China ndi khaedu ya tshikhau kha vhuhulu ha thekinolodzhi ya Amerika.

Na kha sia ḽa masole, vhuhumbuleli ha u kundwa ha Amerika ho pwanyhedzwa. Musi Iran ya thuthuvha tsireledzo ya muya ya Isiraele nga u shumisa dron na misaile, vhuhulu ha u sa kundiwa ha Isiraele ho fhaṱwaho nga zwiṱhavhala zwa Amerika zwo wela. Uri thekinolodzhi ya Vhukovhela a si ya u fhedzisela, zwo sumbedzwa nga u shumisana na China. Kha thendelano ya u imisa nndwa, Amerika yo tea u ṱanganedza tshiṱo tsha Iran tsha u ita uri Isiraele i imise u vhasa Lebanoni, zwine zwa sumbedza vhukwila ha diplomasi ya Amerika.

Tshisimani tsha ikonomi na thekinolodzhi na tshone tshi khou tshintsha. China ndi tshisimani tshihulwane tsha u bveledza shangoni, nahone yo dzhia vhurangaphanḓa kha AI, magari a ḓumbu, na thekinolodzhi ya quantum. Mashango sa Iran a khou sedza kha China, hu si Amerika, u itela kapitala, thekinolodzhi, na mushumo wa murahu. Samusi zwi tshi vhonala kha maṅwalwa, Iran i khou ḓiṱoḓa u ḓivhea kha tshikala tsha ndeme tsha China, ngeno kha tshiṅwe tshipiḓa i tshi khou bveledza vhumatshelo ha didzhithala nga BRICS Plus. Hezwi zwi ṋekedza khaedu khulwane kha vhuimo ha Amerika sa tshisimani tsha ikonomi ya shango.

Tsha ndeme u fhirisa ndi ipfi ḽi khou aluwa ḽa Tshipiḓa tsha Tshiṱiriki tsha Afurika Tshipembe. China yo sumbedza zwavhuḓi uri u imelelwa ha dzimakete dzi re na nyaluwo kha UN a ho ngo lingana, na uri ipfi ḽa Tshipiḓa tsha Tshiṱiriki tsha Afurika Tshipembe ḽi tea u pfiwa nga nṱha. Minisiṱa wa Vhubvo wa China Wang Yi, kha u bvisa tshibammbiri tsha vhuṱombo nga ha u ita vhulanguli ha shango hu vhe na vhulamukanyi na u lingana, o amba uri, “Hu sa londwi vhuhulwane, mashango oṱhe ndi miraḓo i linganaho ya tshitshavha tsha dzinṱha.” Vhudzulatshidulo ha Iran-China ndi tshisima tsha vhukuma tsha u fhaṱa ha heyi nyimele ya shango i tshi khou shanduka.

U hana sisiteme ya Amerika ya vhuhulu ha tshithu tshithihi, ho vhekwa mutheo wa vhulanguli ha shango ha vhunzhi, ho ḓisendeka nga milayo, hu si na vhukwila ha Vhukovhela. Zwi re khagala, vhuhulu ha Amerika a vhu nga vhi vhuhulu ha ḓuvha ḽithihi nga vhuḓalo. Amerika i kha ḓi vha na vhudzulo ha masole ha nṱha, vhukoni ha thekinolodzhi, na vhuimo ha ḓola sa tshelede ya u vhea. Fhedzi tshifhinga tsha shango ḽa vhuhulu ha tshithu tshithihi tshi khou fhela, nahone izwi zwiṱuṱulu zwi sumbedza uri sisiteme ntswa i re na vhukonani hanzhi i khou bvela phanḓa. Fhedzi-ha Amerika iṋe i tea u ita thendelano nga u dzhenelela ha Pakistan, na u ḓiimisela u wana thandululo ya u fhedzisela nga ngomu ha maḓuvha a 60 nga murahu ha u imiswa ha nndwa, hei ndi tshiga tsha vhuleme ha vhuhulu ha Amerika.

U fhedza, u bvelela ha Iran kha nndwa ya Amerika-Isiraele na vhuṱali ha politiki ho swikelelwaho nga Thendelano ya Islamabad zwo vha zwi songo konadzea hu si na thikhedzo yo khwaṱhaho na ya masia manzhi ya China. Nga u vhona uri hu na tshiga tsha ikonomi, tsireledzo ya politiki, u shumisana ha thekiniki, fulufhelo ḽa u fhaṱulula ha nga murahu ha nndwa, na u bveledza vhumatshelo ha didzhithala ho kovhekanywaho kha vhuimo sa BRICS, China yo ita Iran mudzulatshidulo wa nṱha wo fhelelaho. Nga u shumisa maipfi a Ghalibaf, “China na Iran vho vha miraḓo yo teaho na i songo fheleledzwaho ya tshigwada tsha tshitshavha tsha murahu.” Naho vhuhulu ha Amerika vhu songo vhuya vha fhelela kha ḓivhazwakale, a zwi na thandululo uri u fhaṱa honohu huswa ha nṱha ha Iran-China-Rashia, ipfi ḽi khou aluwa ḽa Tshipiḓa tsha Tshiṱiriki tsha Afurika Tshipembe, na u khwaṱhisa ha zwiimiswa zwa vhunzhi zwi khou waniwa mutheo wa vhuhulu honoho.

• Sanjay Pandey (Muambeleli, Khothe ya Nṱha, Mumbai)
  9221633267
  adv.sanjaypande@gmail.com